Een nieuwe grondwet schrijven met de hele bevolking, kan dat? In IJsland hebben ze dat gedaan. Gemotiveerd door de zware klap van de financieel crisis hebben de IJslanders dat in drie jaar voor elkaar gekregen. Hoewel de betrokkenheid van de bevolking zeer groot was, stuitte het proces ook op kritiek en tegenwerking. Het resultaat ligt nu al een tijd bij het parlement, dat moeite heeft om het te behandelen. Wat kunnen we leren van de ervaringen in het land van vuur en ijs?

Tekst: Bart Cosijn

Op 6 oktober 2008 verscheen de premier van IJsland op de nationale televisie en zijn verklaring bracht een schok door het land. Het land stond op het punt om bankroet te raken en om dat te voorkomen zouden alle banken worden genationaliseerd. De vele schulden van deze banken, als gevolg van de veel te grote risico’s die de private eigenaren hadden genomen, werden daarmee in één klap nationale schulden. Het begin van zware tijden voor de IJslanders. Die lieten het er niet bij zitten en trokken massaal de straat op.

Burgers nemen initiatief

Weken lang kwamen duizenden mensen voor het parlement in Reykjavik om hun woede te uiten op de bankiers en politici, op de hebberigheid en het ongereguleerde kapitalisme. Na lange tijd van protesten namen een aantal IJslanders het initiatief om na te denken over de IJslandse samenleving. Als de oude samenleving deze dramatische crisis heeft veroorzaakt, is het tijd om een nieuwe te gaan bouwen.

Een initiatief dat veel aandacht trok was een zogenaamde nationaal forum of assemblee, gehouden in november 2009 (Þjóðfundur 2009). Daar kwamen 1500 burgers bij elkaar om na te denken over de waarden van de IJslandse samenleving. Na de verkiezingen eerder dat jaar nam de nieuwe progressieve regering in juni 2009 een wet aan die het proces voor het schrijven van een nieuwe grondwet, waar een grote rol voorzien was voor de bevolking. Het parlement stelde een Grondwet Commissie van zeven wijzen in, dat zowel een Grondwet Forum als een Grondwet Assemblee moest voorbereiden.

Tijdens de Þjóðfundur 2009 spraken 1500 IJslanders over de waarden van de samenleving

Tijdens de Þjóðfundur 2009 spraken 1500 IJslanders over de waarden van de samenleving

Voor de aanpak van de Grondwet Forum lieten de Grondwet Commissie zich sterk inspireren door de nationale bijeenkomst een jaar eerder. Voor de Assemblee, die één dag zou duren, werden duizend IJslanders willekeurig geselecteerd, waarbij wel gestreefd werd naar een evenredige vertegenwoordiging naar leeftijd, geslacht en woongebied. Iedereen moest aangeven of hij of zij zou deelnemen en voor elke burger waren er twee burgers als reserve geloot. Uiteindelijk namen er 950 mensen deel.

Vervolgens kon elke IJslander zich kandidaat stellen voor de Grondwet Assemblee, behalve de president, parlementsleden en ministers. Uit de 552 kandidaten werden eind 2010 25 leden voor de Assemblee gekozen. Zij gingen begin 2011 aan de slag en werkte in vier maanden een nieuwe grondwet uit.

Het proces was zeer open, bijeenkomsten werden live uitgezonden op internet en via de website en sociale media konden de IJslanders reageren op de voorstellen. Uiteindelijk bood de Assemblee haar voorstel aan het parlement, die een referendum organiseerde in oktober 2012. Hoewel de opkomst slechts 49 procent was, sprak 67 procent zich uit voor de nieuwe Grondwet.

Niet alleen voor de IJslanders maar wereldwijd was dit een zeer innovatief proces. Dat juist de grondwet het onderwerp was, is geen toeval. De huidige grondwet van IJsland werd nagenoeg onveranderd overgenomen van Denemarken, toen IJsland zich in 1944 onafhankelijk verklaarde van dat land. Alleen het woord ‘koning’ werd vervangen door ‘president’. In al die jaren was het het parlement niet gelukt om een echte IJslandse grondwet te schrijven. Dit werk moest dus uit handen genomen worden van de volksvertegenwoordigers. Bovendien heerste het sentiment dat door de crisis het nodig was om terug naar de basis te gaan.

Tijdslijn nieuwe grondwet

periode
toelichting
aanvullend
okt. 2008

Begin financiele crisis

Crash van de beurs in IJsland, nationalisatie van alle banken. Op 6 oktober 2008 wordt de reguliere uitzending op TV onderbroken door een onheilspellende speech van premier Geir Hilmar Haarde, die hij afsluit met ‘Guð blessi Ísland’. Filmmaker Helgi Felixson gebruik deze woorden voor een documentaire over de crisis die hij in 2009 maakt. Dit is de trailer van deze film:

okt. 2008 – jan. 2009

Potten- en pannenrevolutie

Elke zaterdag protesteren 3000 – 6000 mensen voor het parlement (Alþingi). Een impressie van de protesten op 13 december 2008:

apr. 2009

Parlementsverkiezingen na val regering

Winst voor de Sociaaldemocratische Alliantie, Links-Groen, de Progressieve Partij en de Burgerbeweging. Grootste verliezer is de Onafhankelijkheidspartij van premier Geir Hilmar Haarde.

De Sociaaldemocratische Alliantie en Links-Groen hebben samen een meerderheid in de Alþingi en vormen een regering. Jóhanna Sigurðardóttir, de leider van de Sociaal Democraten, wordt de nieuwe premier.

63 leden
nov. 2009

Nationaal Forum (Þjóðfundur 2009)

Het doel is om de waarden die de basis vormen voor de IJslandse samenleving te bespreken en na te denken over de richting het land op zou kunnen gaan ná de crisis. Daarvoor komen op 14 november 2009 in Reykjavik 1500 mensen bij elkaar die in 162 groepjes van 9 mensen over deze thema’s spreken. De dag wordt begeleid door 300 vrijwilligers en het besluit om het forum te organiseren was vijf maanden eerder genomen.

De vier waarden die de deelnemers het belangrijkst vinden zijn integriteit, gelijke rechten, respect en gerechtigheid. En ook werken ze negen thema’s uit: onderwijs, familie, welzijn, economie, milieu, duurzaamheid, kansen, gelijkwaardigheid en bestuur.

Een impressie:

Website Þjóðfundur 2009

1500 deelnemers
2010

Grondwet Commissie

De wet met betrekking tot een nieuwe grondwet die het parlement heeft aangenomen, geeft deze commissie van zeven wijzen drie opdrachten mee:

  1. Een Grondwet Forum organiseren over onderwerpen die gerelateerd zijn aan de grondwet en deze resultaten verder begeleiden naar de Grondwet Assemblee.
  2. Onderzoeken welke informatie die van belang kan zijn voor het opstellen van een grondwet beschikbaar is, en deze vervolgens te verzamelen.
  3. Ideeën presenteren aan de Grondwet Assemblee, nadat deze bijeen is gekomen, met betrekking tot amendementen op de grondwet.
7 leden
nov. 2010

Grondwet Forum (Þjóðfundar 2010)

Het forum, waar 950 mensen aan deelnemen, formuleren acht thema’s, die zij van belang achten om als basis voor de nieuwe grondwet te dienen:

  1. Land en natie
  2. Moraliteit
  3. Mensenrechten
  4. Gerechtigheid, welzijn en gelijkheid
  5. Natuur, bescherming en gebruik
  6. Democratie
  7. Verdeling van macht, verantwoordelijkheid en transparantie
  8. Vrede en internationale samenwerking

Website Þjóðfundar 2010

950 deelnemers
apr.2011 – jul.2011

Grondwet Assemblee / Comité

Het Grondwet Assemblee gaat aan de slag om het daadwerkelijke voorstel voor een nieuwe grondwet te schrijven. Dit Assemblee bestaat uit 25 leden die via een nationale verkiezing geselecteerd zijn. Er hadden zich 552 mensen kandidaat gesteld. Deze verkiezingen verliepen niet probleemloos.

Een aantal mensen klaagden bij het Hooggerechtshof, onder andere over het feit dat de schotjes tussen de stemhokjes niet hoog genoeg waren. Een commissie van het Hof stelde de klagers in het gelijk en verklaarde de verkiezingen ongeldig. Vervolgens besloot het parlement het initiatief naar zich toe te trekken en stelde de 25 winnaars alsnog aan. Het wordt daarmee geen assemblee maar een comité. Daarmee ging het parlement wel in tegen de regels die ze in de wet op de nieuwe grondwet had opgesteld.

De werkwijze van het Grondwet Assemblee is zeer open. Alle vergaderingen worden live uitgezonden via internet en mensen kunnen via sociale media en andere kanalen reageren op de voorstellen. Het aantal opmerkingen dat daadwerkelijk wordt meegenomen in het proces blijft echter beperkt. De Assemblee rond haar werk af met het aanbieden van het voorstel voor een nieuwe grondwet aan het parlement.

Website Grondwet Comité

25 leden
jul. 2011

Aanbieding nieuwe grondwet aan parlement

Het Grondwet Comité presenteert het voorstel voor de nieuwe grondwet aan Ásta Ragnheidur Jóhannesdottir, de voorzitter van het parlement. Vervolgens laat het parlement het voorstel in het Engels vertalen, zodat ze verschillende experts er naar kan laten kijken. Drie grondwetspecialisten publiceren hun bevindingen een week voor het referendum en omschrijven het eindresultaat ‘als een van de meest inclusieve in de geschiedenis en ruim boven het gemiddelde van hedendaagse grondwetten.’

okt. 2012

Referendum over grondwet

In mei 2012 besluit het parlement om het voorstel voor de nieuwe grondwet door middel van een adviserend referendum. Bij dit referendum krijgen de IJslanders zes vragen voorgelegd:

  1. Wenst u dat de voorstellen van de Grondwet Assemblee de basis vormen voor een nieuwe grondwet?
  2. Wilt u dat in de nieuwe grondwet natuurlijke bronnen die geen privé-eigendom zijn, tot nationaal eigendom worden verklaard?
  3. Wilt u dat er bepalingen in de nieuwe grondwet worden opgenomen met betrekking tot de instelling van een (nationale) religie in IJsland?
  4. Wilt u dat er bepalingen in de nieuwe grondwet worden opgenomen dat het toestaat dat individuele personen in het parlement kunnen worden gekozen, meer dan nu het geval is?
  5. Wilt u dat er een bepaling in de nieuwe grondwet wordt opgenomen met betrekking tot het geven van gelijk gewicht aan stemmen uit alle delen van het land?
  6. Wilt u dat er een bepaling in de nieuwe grondwet wordt opgenomen dat een bepaald deel van het electoraat kan eisen dat een onderwerp door middel van een referendum aan de bevolking wordt voorgelegd?

Uitslag: vraag 1: 74% ja, vraag 2: 85% ja, vraag 3: 58% ja, vraag 4: 78% ja, vraag 5: 67% ja, vraag 6: 73% ja.

Website referendum

opkomst 49%

Voor dit blog sprak Bart Cosijn begin augustus in Reykjavik o.a. met professor Guðrún Pétursdóttir, zij was de voorzitter van het zevenkoppige Grondwet Committee en is directeur van het Institute for Sustainability and Interdisciplinary Studies van de Universiteit van IJsland. En met advocate Katrín Oddsdóttir. Zij speelde een belangrijke rol bij de protesten en was één van de 25 leden van de Grondwet Assemblee.

Literatuur:

  • The Constitutional Experiment in Iceland, Baldvin Thor Bergsson and Paul Blokker, CoPolis/University of Trento, gepubliceerd in Kalman Pocza (ed.), Verfassunggebung in konsolidierten Demokratien: Neubeginn oder Verfall eines Systems?, Nomos Verlag.
  • Constitutional Reform Process In Iceland – Involving the people into the process, Björg Thorarensen, Oslo-Rome International Workshop on democracy 7-9 November 2011, Viale Trenta Aprile, Rome Session 2: Constitutional Reform
  • Deliberative democracy becomes institutional democracy: Is it dangerous to give power to the people? Comments on Vilhjálmur Árnason’s paper “Power to the People?” Jón Ólafsson, prófessor, Háskólanum á Bifröst. Icelandic Review of Politics and Administration Vol. 10, Issue 1 (119–142)

In het volgende blog meer over de hobbels in het proces, tegenwerking en de reacties.

    Je e-mailadres wordt niet gepubliceerd. Verplichte velden zijn gemarkeerd *

    Naam *
    E-mail *
    Website

Burgertop-Amsterdam-logo-def